Religieuze pijpaarden en terracotta vondsten uit Zeeuwse bodem

Er zullen er vele honderdduizenden geproduceerd zijn in de late middeleeuwen, maar toch worden er relatief weinig in collecties aangetroffen. Adriaan van den Dorpel inventariseerde in Zeeland een 400-tal exemplaren waarvan het merendeel zich in particuliere collecties bevindt.

Ik heb het hier over beeldjes gebakken van witbakkende klei, wat gewoonlijk pijpaarde wordt genoemd. Witbakkende klei is een fijne tertiaire kleisoort die hoofdzakelijk in Europa voorkomt in de regio Rijnland-Andenne. De beeldjes werden in een mal gevormd waarbij de grotere beeldjes (ca. 30 cm) hol zijn en uit een voor- en achterkant bestaan. De twee helften werden, na enige tijd gedroogd te zijn, uit de mal gehaald en aan elkaar gehecht. De kleine beeldjes zijn steeds massief maar er werd wel een kleine opening aan de onderzijde gemaakt om problemen tijdens het bakken te voorkomen. De meest voorkomende uitvoeringen van deze beeldjes zijn het Kindje Jezus, Maria met Kind en een aantal vrouwelijke heiligen zoals Barbara en Catharina. Ook beeldjes van St. Anna te Drieën behoorden blijkbaar tot de groep populaire heiligen in Zeeland. De aangetroffen mannelijke heiligen zijn vaak unica’s. Een beeld uit hout of steen diende als voorbeeld om mallen te maken van rood- of witbakkend aardewerk. (zie afbeelding 7). Met behulp van meerdere mallen kon men dus efficiënt beeldjes produceren. Na droging van de klei, waarbij enige krimp ontstaat, konden de twee helften losgemaakt worden en aan elkaar worden bevestigd. Behalve beeldjes uit witbakkende klei zijn er ook die vervaardigd zijn van roodbakkende klei (terracotta), al is de laatste groep veel minder algemeen.

Behalve deze volstandige figuren werden er eenzijdige plaquettes vervaardigd met afbeeldingen van de genoemde vrouwelijke heiligen, maar vaak ook volledige scènes zoals de kruisiging van Christus of de annunciatie. Evenals de vrijstaande beeldjes werden deze reliëfs of plaquettes vervaardigd met behulp van mallen uit wit- of roodbakkende klei.

Religieuze beeldjes die het vaakst in vondsten voorkomen zijn die van het Christuskind en deze bestaan dan weer uit twee uitvoeringen. Het ene type toont het Christuskind als Salvator Mundi met wereldbol en kruis, waarbij de rechterarm een zegenend gebaar maakt zoals op afbeelding 1 te zien is. Verder draagt het Christuskind een ketting om de hals met daaraan een kruis. Het andere type, eveneens veel voorkomend, is het Christuskind met een vogel in beide handen wat geïnterpreteerd kan worden als een duif, symbool van de Heilige Geest. Er komen zeer veel kwaliteitsverschillen bij deze beeldjes voor. Het Christuskind op afbeelding 1 heeft een mooi rond gezichtje dat scherp is uitgevoerd met fijn lang golvend haar. Ook de rugzijde is zorgvuldig afgewerkt. De onderbenen en voeten zijn afgebroken. Het beeldje is gevonden op de plaats van het verdronken dorp Nieuwlande in Zuid-Beveland. Dit dorp is bekend om de grote hoeveelheid diverse vondsten die voornamelijk in de 70’er en 80’er jaren van de vorige eeuw daar zijn opgegraven. Maar liefst 150 van de ruim 400 verschillende heiligenbeeldjes die Van den Dorpel in zijn scriptie inventariseerde zijn afkomstig uit Nieuwlande. In de in 1987 verschenen catalogus over vondsten uit Nieuwlande staan zes beeldjes afgebeeld, nl. Maria met Kind, St. Barbara, St. Catharina en 3x het Kindje Jezus.

Een gekroond Mariakopje uit witbakkende klei is aangetroffen in Sluis. (afb. 2) Het behoort tot een veel geproduceerd Maria met Kind beeldtype en had oorspronkelijk een lengte van ca. 30 cm. Een vergelijkbaar Mariakopje is o.a. aangetroffen op het terrein van de verdronken stad Reimerswaal. Van dit type Maria met Kind-beeldjes zijn in 1844 mallen en beeldfragmenten aangetroffen bij het afgraven van de stadswallen in de omgeving van de Tolsteegpoort in Utrecht. (afb. 3) De stad Utrecht staat erom bekend dat daar vele diverse typen religieuze beeldjes, zowel groot als klein, vooral in de 15de - 16de eeuw zijn vervaardigd. Mallen en beeldjes belandden naderhand in de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. Voor zover bekend zijn er geen complete exemplaren van dit type Maria met Kind in witbakkende klei in Zeeland gevonden. Wel is er in de vorige eeuw in Westdorpe een compleet beeld van Maria met Kind, uitgevoerd in roodbakkend aardewerk, van een ander type opgegraven. Het beeld, dat oorspronkelijk in een nis stond, heeft een lengte van 33 cm. Fragmenten van dit type, eveneens in roodbakkend aardewerk, zijn aangetroffen tijdens een opgraving in Hannekenswerve (Zeeuws-Vlaanderen) en Valkenisse (verdr. Land van Zuid-Beveland). In een qua vondsten uitzonderlijk rijke beerput op de Markt in Middelburg werd een gaaf beeldje van Maria met Kind in witbakkende klei aangetroffen. Het beeldje heeft de gebruikelijke lengte van 10 cm (zie hiervoor Kuipers e.a. in: De onderkant van de Markt). In Goes werd een eveneens gaaf beeldje van Maria met Kind gevonden (afb. 4) Het is vervaardigd met behulp van twee mallen en is iconografisch te vergelijken met de beeldjes die in Utrecht werden vervaardigd.

Kruisigingsscène

Mogelijk een fragment van een plaquette met een afbeelding van de Kruisigingsscène werd jaren geleden opgeraapt van een bouwland in Aardenburg. (afb. 5) Oorspronkelijk behoorde het misschien tot de inventaris van een in de nabijheid gelegen klooster dat in de 16de eeuw door oorlogsgeweld verwoest werd. Gelaat en torso van Christus evenals een deel van het kruis bleven bewaard. Op het bovenste deel lezen we de tekst INRI. (INRI is de afkorting van het Latijnse opschrift: Iesus Nazarenus Rex Judaeorum, dat staat voor Jezus van Nazareth, koning der Joden). Achter het hoofd van Christus met de doornenkroon is een groot deel van de nimbus bewaard gebleven. Bloeddruppels afkomstig van het hoofd van Christus druipen van zijn borst. In tegenstelling tot de meeste in dit artikel besproken objecten is de Kruisiging uitgevoerd in roodbakkend aardewerk. In Antwerpen werd een fragment van een plaquette met het hoofd van een vrouwelijke heilige met een vergelijkbare nimbus aangetroffen, mogelijk Maria Magdalena, eveneens van roodbakkend aardewerk. (zie hiervoor Brabom 5, pag. 30, afb. 17). Deze fragmenten zouden deel uitgemaakt kunnen hebben van een reliëf van een Calvarie zoals op afbeelding 5a en 5b. Dit soort Kruisigingsscènes zijn o.a. in Duitsland in het Kartuizer klooster Weddern vervaardigd o.a. door de prior Judocis Vredis. De uitzonderlijk fraaie klei reliëfs getuigen van de kwaliteit die dit klooster voornamelijk in de 15de eeuw leverde. De reliëfs of plaquettes in witbakkende klei werden, evenals de beeldjes, door middel van mallen vervaardigd. Echter, het hier afgebeelde reliëf (afb. 5a en 5b) zou volgens de samenstellers van de publicatie “Kunst uit de stilte. Een kloosterwerkplaats uit de tijd van Dürer” in Utrecht vervaardigd kunnen zijn. Het is, in tegenstelling tot de in Duitsland vervaardigde reliëfs, evenals het fragment van de kruisiging uit Aardenburg en het fragment uit Antwerpen, uitgevoerd in roodbakkende klei.

Jacobus de Meerdere

Na de sloop in 1997 van de kerk van de Gereformeerde Gemeente in de Segeersstraat in Middelburg werd op het terrein het hier afgebeelde beeldje (afb. 6) van Jacobus de Meerdere gevonden. Het beeldje is naderhand door de vinder geschonken aan het Provinciaal Depot, tegenwoordig het Zeeuws Archeologisch Depot (ZAD). Het toont de Heilige Jacobus met pelgrimshoed en -staf, de onderbenen en het standvlak zijn afgebroken. De H. Jacobus is vooral bekend omdat zijn graf zich zou bevinden in de Spaanse stad Santiago de Compostella. In de late middeleeuwen trokken enorme aantallen gelovigen naar de wat als derde belangrijkste bedevaartplaats werd gezien na Rome en Jeruzalem. Als aandenken aan hun reis kochten pelgrims schelpen of uit git gesneden beeldjes met de afbeelding van de apostel. Pijpaarden beeldjes van de H. Jacobus zijn zeer zeldzaam, uit Nederlandse vondsten zijn er maar een paar bekend en uit Zeeland één. Het beeldje is uitgevoerd zoals we dat ook van bijvoorbeeld houten beelden kennen. Zijn mantel valt in een aantal plooien om zijn lichaam terwijl hij met zijn rechterhand de pelgrimsstaf omklemt, op zijn hoed is een Sint – Jacobsschelp bevestigd. Het gezicht is getooid met een lange volle baard. Op de beschadigde achterzijde zijn indrukken te zien van textiel waarmee de klei in de mal is gedrukt.

Mal voor een reliëf van het Christuskind en zijn ouders

De mal is in roodbakkend - of terracotta aardewerk vervaardigd en toont uiteraard in negatief het Christuskind geflankeerd door zijn ouders. Christus draagt een lang kleed met een V vormige hals en ingesnoerd in zijn middel. Met zijn beide handen houdt hij zijn ouders vast. Maria draagt een lange sluier over haar hoofd en houdt haar linkerarm net onder haar borst. Vader Joseph heeft zijn lange kleed gedrapeerd om zijn lichaam, waarbij een deel over zijn rechterarm. Zij staan gedrieën op een grondje waarbij op het ingesnoerde gedeelte te lezen valt: Christus, Maria, Joseph. De rugzijde van de mal is vrij ruw uitgevoerd en deels bijgesneden. De randen evenals de achterzijde vertonen sporen van brand, dit zou veroorzaakt kunnen zijn tijdens het bakken van de mal. De mal is eenzijdig maar dat houdt niet in dat deze oorspronkelijk een achterzijde heeft gehad. Het betreft hier een losse vondst uit Brugge of Gent (B) zonder contextgegevens, de datering gebeurt dan ook op typologische gronden en ligt ergens in de 17de eeuw. De vervaardiging ervan zal ook in Vlaanderen gebeurd zijn omdat Katholieke uitingen zoals heiligenbeeldjes en/of plaquettes in het Protestantse Nederland in de 17de eeuw niet werden gewaardeerd. Vanaf de 16de eeuw komen kleine ronde plaquettes in zwang ter versiering op tafel van bijvoorbeeld feestkoeken of tijdens het St. Nicolaasfeest. Zo beeldt Jan Steen een versierde krulkoek af met een afbeelding van een haan (?) en een leeuwachtig dier. De Antwerpse publicatie van Brabom 5 beeldt, naast een 150 tal objecten met een religieuze voorstelling, er een kleine 100 af met een profaan karakter. Het vervaardigen van religieuze afbeeldingen, maar dan vaak van het materiaal gips, heeft zeker tot de vorige eeuw, vooral in Vlaanderen, stand gehouden. Bekend zijn hangers in een houten kader achter glas zoals hier getoond met Maria met Kind (afb. 8), Christus of andere heiligen.

Ondanks het feit dat er inmiddels in diverse collecties in Nederlandse musea en archeologische diensten vele honderden beeldjes met allerlei voorstellingen bewaard worden, ontbreekt het momenteel aan een landelijk overzichtswerk zoals we dat van andere archeologische vondsten kennen, zoals aardewerk of metaal. Vondsten uit Zeeland zijn in 2013 geïnventariseerd door Adriaan van den Dorpel in het kader van een masterscriptie aan de universiteit van Gent. In deze scriptie zijn ruim 400 in Zeeland gevonden exemplaren opgenomen en beschreven. Het grootste deel van deze 400 beeldjes bevindt zich in particuliere collecties. Het Zeeuws Museum in Middelburg heeft een klein aantal exemplaren in beheer uit de collectie van het Koninklijk Zeeuws Genootschap. In het Zeeuws Archeologisch Depot (ZAD) in Middelburg wordt een vijftigtal - voor een deel fragmenten van - heiligenbeeldjes bewaard. Uit de inventarisatie die Van den Dorpel in zijn scriptie beschrijft, blijkt dat in 2013 de onderstaande aantallen verschillende heiligenbeeldjes in Zeeland bekend waren.

174 x Christuskind, 99 x Maria met Kind, 17 x Catharina, 12 x Barbara, 8 x St. Anna te Drieën, 4 x Crucifix, 3 x Piëta, 3 x Elisabeth, 1 x Maria Magdalena, 1 x Jacobus, 1 x Adrianus, 1 x Hiëronymus, 1 x Jozef, 5 x plaquettes, 5 x reliëfs, 76 x onbekend.

Literatuur

• Brabom 5., Berichten en Rapporten over het Antwerps Bodemonderzoek en Monumentenzorg, Stad Antwerpen, 2002.
• Dorpel, Adriaan van den., Middeleeuwse pijpaarden en terracotta heiligenbeeldjes in Zeeland. Een analyse van de middeleeuwse religieuze beleving in Zeeland in functie van heiligenbeeldjes. Masterscriptie aan de Universiteit van Gent, 2013.
• H.J.E. van Beuningen en A.M.Koldeweij., Heilig en Profaan, 1000 Laat-Middeleeuwse insignes uit de collectie van H.J.E. van Beuningen. Rotterdam Papers deel 8.
• Jvdocvs Vredis., Kunst aus der Stille. Eine Klosterwerkstatt der Dürerzeit. Landschaftsverband Westfalen-Lippe.
• Kleine Meisterwerke des Bilddrucks, ungeliebte Kinder der Kunstgeschichte. Handbuch und Katalog der Pfeifentonfiguren, Model und Reliefdrucke. Suermondt-Ludwig-Museum, Aachen, 2011.
• Kuipers J.J.B., (eindred.) De onderkant van de Markt. De Westmonsterkerk van Middelburg in archeologie en historie. Abcoude, 2000.
• Jan Baart e.a., Opgravingen in Amsterdam, twintig jaar stadskernonderzoek. Amsterdam 1977, Fibula - Van Dishoeck, Haarlem.
• Schatten uit de Schelde., Tentoonstellingscatalogus, Markiezenhof Bergen op Zoom, 1987.
• Van Bos tot Stad., Opgravingen in ’s-Hertogenbosch, Gemeente ’s-Hertogenbosch, 1982.
• Vroomheid per Dozijn., Tentoonstellingscatalogus Rijksmuseum Catharijneconvent, Utrecht, 1982.

Foto’s: Henk Hendrikse, tenzij anders vermeld. Henk Hendrikse, Sluis, 2025.