Makersmerken op Middelburgse muntgewichten

Inleiding

Dat de belangstelling voor ons verleden en in het verlengde daarvan voor vondsten uit de bodem nog steeds toeneemt, blijkt uit de groeiende reeks publicaties over archeologische onderwerpen. Deze toegenomen interesse wordt deels gevoed door grote infrastructurele werken in de historische stadscentra. Hierdoor ontstaan vaak vele metersdiepe bouwputten, bijvoorbeeld voor aanleg van metrolijnen en parkeergarages. De jongste ideeën gaan zelfs in de richting van het aanleggen van een ondergronds distributienet voor het bevoorraden van de winkelcentra. Al deze ingrepen vernietigen een deel van onze geschiedenis dat in de bodem als een archief ligt opgeslagen en nog steeds te vaak ongezien naar de stort verdwijnt. Gelukkig kan steeds vaker – ook in Zeeland – door overleg tussen de diverse overheden, projectontwikkelaars en archeologen, voorafgaand aan een bouwproject bouwhistorisch en/of archeologisch onder- zoek worden gedaan. Bij het onderzoek naar kleinmetaal in de vaak modderige zwarte grond is de metaaldetector een onmisbaar instrument. Vooral particuliere zoekers kunnen bogen op een decennialange ervaring met dit apparaat en hebben dikwijls collecties bodemvondsten aangelegd. Uit deze collecties is een groot deel van het materiaal afkomstig dat bij mijn onderzoek naar muntgewichten is gebruikt.

Een muntgewicht is een messing of loden blokje bedoeld om gouden en zilveren munten op hun juiste massa te kunnen controleren. Op de voorzijde werd een schematische afbeelding van de betreffende munt aangebracht en op de keerzijde het merk van de maker. De gewichten werden met een eenvoudig balansje in houten doosjes opgeborgen. Vanaf de late Middeleeuwen tot ver in de 18e eeuw zijn muntgewichten, vervaardigd uit messing of lood, in het handelsverkeer gebruikt. Het in onbruik raken van de specifieke munt is de voornaamste reden dat vele duizenden muntgewichten zijn weggegooid en in de bodem terechtkwamen. Ik zal mij in dit artikel beperken tot die produkten waarvan vast staat dat ze in Middelburg vervaardigd zijn en het Zeeuwse wapen of de Middelburgse burcht als merk voeren. Voor het eerst is nu een groot aantal muntgewichten met elkaar vergeleken; het blijkt dat drie Middelburgse muntgewichtmakers van dezelfde voorzijdestempels gebruik maakten. Dit feit was nog niet eerder aangetoond. Tevens zijn alle bekende Zeeuwse muntgewichtdozen geïnventariseerd.

Tot nu toe is er vrij weinig over Middelburgse muntgewichtmakers gepubliceerd. In 1916 verscheen in het Jaarboek van het Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Munt- en Penningkunde een artikel van Marie de Man met als titel Een doosje met Zeeuwsch goudgewicht.¹ In dit artikel werd een eerste aanzet gegeven voor identificatie van de initialen die zij aantrof op de diverse gewichten. Ook in 1918 en 1929 schreef zij over dit onderwerp in dit jaarboek. In 1916 werden door haar tien verschillende merken en/of jaartallen van zeven verschillende Middelburgse makers gepubliceerd.² We noemen steeds zeven makers omdat niet zeker is of achter de merken ID en IGD dezelfde maker schuil gaat, maar voorlopig gaan we uit van een vader en zoon. Het overzicht van De Man kan inmiddels worden aangevuld tot circa 24 varianten van deze merken. Ter verduidelijking en om meer mogelijkheden te geven voor identificatie wanneer het bodemvondsten betreft, worden in dit overzicht alle mij bekende varianten getekend afgebeeld.

Naast merken met initialen en jaartallen, komen er diverse messing en loden muntgewichten voor met alleen instempelingen van de burcht of het Zeeuwse wapen. Ook deze zijn afgebeeld wanneer duidelijk is dat het om een Middelburgs merk gaat. Deze merken lijken nog het meest op die welke werden afgeslagen in de muntbalansschaaltjes. Zo is het driehoekige schaaltje in de doos van Maerten du Mont uit 1622, die bewaard wordt in Goes, gemerkt met de burcht en het ronde schaaltje met het Zeeuwse wapen (afb. 1). Hoewel losse schaaltjes ook wel als bodemvondst worden aangetroffen is mij geen exemplaar bekend met een van de genoemde merken.

Middelburg

De Middelburgse produktie neemt ten opzichte van die van Antwerpen en Amsterdam een bescheiden plaats in. Zoals al eerder opgemerkt zijn op dit moment slechts zeven verschillende namen van makers bekend. Zowel van Antwerpen als van Amsterdam zijn dat er circa vijfenzeventig.³ De Middelburgse produktieperiode beslaat circa honderd jaar, van 1587 tot omstreeks 1680, waarbij moet worden opgemerkt dat het merendeel van de gewichten omstreeks 1600 is vervaardigd. De aanvang van de produktie hangt samen met de Val van Antwerpen in 1585. Van de Middelburgse muntgewichtmakers zijn voor zover nu bekend, slechts dertien muntgewichtdozen bewaard gebleven. De oudste doos, van Maerten du Mont, is gedateerd 1596.⁴ De overige dozen dateren – op één na – uit de zeventiende eeuw; het merendeel hiervan is museaal bezit.⁵ Voor uitbreiding van onze kennis inzake de omvang en verspreiding van de Middelburgse gewichten zijn we dus vrijwel uitsluitend aangewezen op vondsten uit de bodem.

Loden en zilveren muntgewichten

Behalve de gewone messing muntgewichten is er de laatste jaren een aantal loden muntgewichten ontdekt. Het betreft in alle gevallen bodemvondsten. Ze zijn uitsluitend vervaardigd voor het wegen van zilveren munten, dit in tegenstelling tot de ook recent ontdekte middeleeuwse loden muntgewichten die voornamelijk bestemd waren voor het wegen van hele en halve gouden nobels. Te Middelburg zijn de loden muntgewichten rond, in tegenstelling tot de messing muntgewichten die steeds vierkant zijn. Ook de middeleeuwse loden muntgewichten zijn in de regel vierkant. Zowel van Matthijs Molckman, Marten Goetbloet als van Isaack Deelen zijn enkele loden gewichten bekend, met als jaartal respectievelijk 1605 en 1606, terwijl die van I. Deelen ongedateerd zijn. Opmerkelijk is dat al deze muntgewichten vervaardigd zijn ná 1600 (afb. 2).

Van Maerten du Mont zijn twee muntgewichten in zilver bekend met het jaartal 1601. Waarom deze gewichten in zilver zijn uitgevoerd is onbekend. Het jaartal 1601 komt bij de muntgewichten in messing hoogst zelden voor.

De Middelburgse produktie

Matthijs Molckman

• Naam: Matthijs Molckman, woonde in Middelburg op de Burgh, in het huis Jherusalem
• Geboren: onbekend
• Gehuwd: Hester Bollaert
• Overleden: voor 1 januari 1618
• Muntgewichtjaartallen: zonder jaartal, 1587, 1589 over 1587, 1590, 1593, 1605
• Functies: overdeken van het gilde van de balanskinderen. Goudsmid en lid van het gilde van Goud- en zilversmeden.⁶

De eerste muntgewichtmaker in Middelburg was Matthijs Molckman. In tegenstelling tot de latere makers die allen uit de Zuidelijke Nederlanden afkomstig waren, was Molckman een Middelburger van geboorte. Zijn vader wordt in 1564 genoemd als baljuw van de wateren.⁷ Matthijs verwierf bekendheid als goud- en zilversmid. Daarnaast bekleedde hij, evenals zijn vader, overheidsfuncties zoals raad, schepen en thesaurier van de stad Middelburg en was hij overdeken van het gilde van de Balanskinderen.⁸

De toeschrijving van de initialen MM aan Molckman is van Marie de Man. Omdat er geen gegevens in het archief over Molckman als muntgewichtmaker te vinden zijn, blijft deze toeschrijving nog enigszins hypothetisch. De eerste gedateerde gewichten van M. Molckman dateren uit 1587. Dit zijn tevens de oudste gedateerde muntgewichten in de Noordelijke Nederlanden (afb. 3).

Het volgende jaartal is 1589. Het betreft een stempel met het jaartal 1587 waarbij de zeven is veranderd in een negen (afb. 4). In 1590 en 1593 vervaardigt Molckman een nieuw stempel, evenals in 1605 (afb. 5). Bij dit laatste jaartal is een hoorn opgenomen in het merk. Opvallend is dat vrijwel alle gewichten van 1587 en 1589 aan de voorzijde rechtsboven een instempeling (klop genoemd) hebben met het merk hoorn (afb. 6). Incidenteel zijn ook de gewichten uit 1590 en 1593 gestempeld met dit merk. De reden hiervan weten we niet. Mogelijk zijn deze merken bedoeld als ijk- of herijkmerk. Van Molckman is één gewicht bekend zonder jaartal (afb. 7). Waar dit precies in de serie thuishoort is niet met zekerheid vast te stellen, maar gezien het type lijkt 1586 het meest aannemelijk. Een andere mogelijkheid is een tijdstip tussen 1590 en 1593. Hoewel op grond van deze jaarreeksen te verwachten valt dat de produktie van Molckman vrij omvangrijk was, is er voor zover bekend geen enkele complete muntgewichtdoos van hem bewaard gebleven.

Aangezien vrijwel alle in particuliere of museumcollecties bewaarde muntgewichtdozen inmiddels wel geïnventariseerd zijn, is de kans klein dat er in de komende jaren nog een ontdekt wordt. Voor nieuwe informatie zijn we dus vooral op bodemvondsten aangewezen.

Het was overigens niet gebruikelijk dat een goud- en zilversmid ook als muntgewichtmaker optrad. Dit zal ongetwijfeld te maken hebben met de komst van handelaren uit Antwerpen naar Middelburg, na de afsluiting van de Schelde in 1585 en met het gegeven dat de edelsmeden veel met gouden en zilveren munten in aanraking kwamen. Ook de nieuwe muntordonnantie van landvoogd Leicester, daterend van 4 augustus 1586, waarin onder meer nieuwe munttypen waren opgenomen, zal aan de vraag naar nieuwe muntgewichten hebben bijgedragen. Opmerkelijk is het Zeeuwse wapen op de muntgewichten van M. Molckman. Dit vindt navolging bij vrijwel alle Middelburgse makers.⁹ Het gebruik van het Zeeuwse wapen is ongewoon omdat het traditie was om niet het statenwapen, maar het stadsmerk af te beelden met de initialen van de maker en eventueel het jaartal van vervaardiging. Zo werd in Antwerpen altijd het beeldmerk hand afgebeeld. Het Middelburgse stadsmerk burcht wordt boven het Zeeuwse wapen geplaatst, geflankeerd door – in de 16e eeuw – de laatste twee cijfers van het jaartal. De reden om het Zeeuwse wapen te gebruiken is mogelijk te zoeken in het feit dat Zeeland zijn onafhankelijkheid wilde demonstreren tegenover de overige gewesten. De Zeeuwse Munt, begonnen in 1580 met het vervaardigen van munten, deed dit de eerste jaren met de beeldenaar en de titulatuur van de landvoogd Philips II, dit uiteraard om de acceptatie van deze munten te vergemakkelijken. Pas vanaf 1583 verschijnen de eerste ‘echte’ Zeeuwse munten met het Zeeuwse wapen.

Het lijkt logisch dat diverse voor- en keerzijdestempels voor zijn muntgewichten door de goud- en zilversmid Molckman zelf zijn vervaardigd. Hoewel het laatste stempel dateert van 1605 heeft Molckman zeker muntgewichten vervaardigd tot 1611, aangezien dit jaartal nog staat op de voorzijde van de Schotse sword and sceptre. In 1613 wordt Molckman vermeld als publiek wisselaar waartoe hij samen met Marcus de la Palma, eveneens een geldwisselaar, benoemd was.¹⁰ In 1618 overlijdt Molckman.

Zoals al opgemerkt, is van Molckman geen enkele volledige muntgewichtdoos bewaard gebleven. In de collectie van het Historisches Museum te Bern, Zwitserland, bevindt zich een samengestelde doos met muntgewichten van Molckman, Du Mont en Goetbloet.

Maerten du Mont

• Naam: Maerten du Mont. Afkomstig uit Antwerpen; werd op 11 november 1586 poorter van Middelburg
• Geboren: onbekend
• Gehuwd: te Middelburg op 25 april 1604, als weduwnaar, met Mayke Bernaerts
• Overleden: onbekend
• Muntgewichtjaartallen: 1595, 1597, 1598, 1599, 1601, 1615, 1622
• Functies: balans- en ijkmeester van Middelburg van 1594–1608. Balansmeester aan de Zeeuwse Munt van 1587–1603 (afb. 8).

De Antwerpenaar Maerten du Mont wordt in 1586 poorter van Middelburg. Waarschijnlijk was hij de zoon van MdM uit Antwerpen, van wie ook muntgewichten bekend zijn.¹¹ Op 9 februari 1587 wordt Maerten vermeld als balansmeester van de Munt van Zeeland.¹² In 1594 komt zijn naam voor als vrij geworden broeder van het Smidsgilde.¹³ Tot 1608 oefent hij tevens de functie van ijk- en balansmeester van Middelburg uit. Hoewel hij in 1586 al poorter van Middelburg is, dateren zijn eerste muntgewichten pas uit 1595, dus nadat hij in 1594 bij het Smidsgilde is vermeld. Er is een samenwerkingsverband tussen Molckman en Du Mont geconstateerd. Dit blijkt namelijk bij het vergelijken van de muntgewichten van deze makers: een aantal van de voorzijdestempels – dus met de muntafbeelding – komt met elkaar overeen. De overeenkomsten beslaan de gehele produktieperiode van Du Mont tot 1615. Bij zijn laatste bekende slagjaar, 1622, is incidenteel een overeenkomst waar te nemen. Ook is deze stempeluitwisseling op te merken bij muntgewichten van I.G. Deelen. Tot nu toe is dit niet vast te stellen bij de gewichten van M. Goetbloet, hoewel Maerten du Mont van 6 december 1602 tot 8 april 1603 samen met hem als balansmaker voor de Zeeuwse Munt werkt.¹⁴ Het merk uit 1595 – zijn eerste jaartal – is sterk beïnvloed door dat van Molckman. Zo is de letter D nauwelijks zichtbaar opgenomen in de golven van het wapenschild. Het lijkt erop dat Du Mont bij de gebruiker de indruk wilde wekken dat hij een produkt van Molckman in handen had (afb. 9). Ook Marie de Man werd erdoor in de war gebracht. Zij beschreef abusievelijk een gewicht van Maerten du Mont uit 1595 als van Matthijs Molckman.¹⁵ Bij de jaartallen 1597, 1598, 1599 en 1601 wordt de D onder het wapenschild geplaatst (afb. 10). In 1615 en 1622 vervaardigt Du Mont een geheel nieuw merk (afb. 11). Net als bij Molckman is bij een aantal van zijn vroege muntgewichten, bijvoorbeeld 1595, aan de voorzijde een hoorntje ingeslagen. Ook hier moeten we van een ijkmerk uitgaan.

Van Du Mont zijn vijf muntgewichtdozen bewaard gebleven, gedateerd 1596, 1599, 1620, 1622 en 1623. De doos van 1596 is – zoals al eerder opgemerkt – tevens de oudste gedateerde Zeeuwse doos. Deze bevindt zich in de collectie van de American Numismatic Society te New York. De muntgewichtdoos gedateerd 1622 wordt bewaard bij de stichting Maatschappelijke Belangen in Goes. Van deze schitterende doos is tevens bekend dat hij in 1622 voor vier gulden is aangekocht op de jaarmarkt te Goes (afb. 1).¹⁶ De dozen uit 1599 (afb. 12) en 1620 (afb. 13) bevinden zich in een particuliere collectie.

S D M

• Naam: S. d. M. (geen verdere gegevens bekend)
• Muntgewichtjaartal: 1615.

Van deze maker is behalve het produktiejaartal 1615 en de vermelding bij Marie de Man geen enkel gegeven bekend. Afgaande op de initialen zou het hier om een zoon van Maerten du Mont kunnen gaan. Van deze S. d. M. is een enkel los muntgewicht bekend en geen muntgewichtdoos. Tussen de cijfers van het jaartal is het merk hoorn geplaatst (afb. 14). Deze hoorn komst sterk overeen met het model hoorn dat op de muntgewichten van Molckman en Du Mont is geslagen.

Marten Goetbloet

• Naam: Marten Goetbloet. Afkomstig uit Dixmuiden. Woonde in 1624 te Middelburg op de Burgh (tegenover het ghevangenhuis)
• Geboren: onbekend
• Gehuwd: onbekend
• Overleden: te Middelburg in 1639
• Muntgewichtjaartal: 1606
• Functies: balansmaker in Middelburg 1592–1602. Bij het Smidsgilde vermeld tussen 1592 en 1602. Balansmeester aan de Zeeuwse Munt van 1602–1639.

Van Marten Goetbloet is maar één muntgewichtjaartal bekend: 1606 (afb. 15). Hij is als balansmeester zeer lang aan de Zeeuwse Munt verbonden geweest, van 1602 tot 1639. Slechts twee gedateerde dozen – 1614 en 1624 – zijn van hem bewaard gebleven. De doos uit 1614 bevindt zich in de collectie van het British Museum te Londen. De andere doos is in particulier bezit. Een doos uit 1614 die in bezit was van Marie de Man moeten we als verloren beschouwen, aangezien haar huis tijdens het bombardement in 1940 volledig werd verwoest. Na het overlijden van Goetbloet in 1639 neemt tot 1644 zijn zoon M. Goetbloet de Jongere het ambt van de balansmeester aan de munt waar. Hij int ook de betalingen van de ingediende rekeningen van zijn vader (afb. 16).¹⁷

Isaack G. Deelen en I. Deelen

• Naam: Isaack G. Deelen, afkomstig uit Antwerpen. In 1595 poorter van Middelburg
• Geboren: onbekend
• Gehuwd: onbekend
• Overleden: te Rotterdam, 1651
• Muntgewichtjaartal: 1598, 1599 (merk burcht) en zonder jaartal met Zeeuws wapen.
• Functies: balansmaker in Middelburg 1595–1599.
• Naam: Isaack Deelen (met merk hoorn)
• Muntgewichtjaartal: zonder jaartal.

Het is waarschijnlijk dat we hier met twee makers te doen hebben, mogelijk vader en zoon. Archiefonderzoek heeft helaas niet tot aanvullende gegevens geleid. Gezien de jaartallen lijkt de eerste produktie toe te schrijven aan I.G. Deelen, met de jaartallen 1598 en 1599 en het beeldmerk burcht (afb. 17). Dankzij een vermelding in het gildeboek van de smeden weten we dat I.G. Deelen van 1592 tot 1599 balansmeester van Middelburg is geweest. Hij is niet aan de Munt verbonden geweest als balansmaker zodat verdere gegevens ontbreken. Zijn 17e eeuwse gewichten zijn niet gedateerd en dus zijn er geen verdere produktiejaren bekend (afb. 18). Van I.G. Deelen zijn, voor zover bekend, twee Middelburgse muntgewichtdozen bewaard gebleven, één in de collectie van het British Museum te Londen, en een samengestelde doos in het St.-Janshospitaal te Damme, België. Helaas ontbreekt informatie in deze dozen zodat we ze niet kunnen dateren.

Naast I.G. Deelen kennen we ook gewichten van I. Deelen, met een hoorn in het merk opgenomen. Zijn gewichten zijn ongedateerd (afb. 19). Wel zijn er enige varianten van het beeldmerk met de hoorn onder het wapenschild (afb. 20). We kennen het hoornmerk al van Matthijs Molckman, waar het voorkomt op zijn vroege gewichten en in 1605 in zijn merk. Een relatie tussen Molckman en Deelen wordt mijns inziens duidelijk bij vergelijking van de voorzijdestempels, waarvan een aantal met elkaar overeenkomt. Dat beiden van het hoornmerk gebruik maakten zou bijvoorbeeld het gevolg kunnen zijn van overname van het ateliermerk na 1611 door Deelen. Van Molckman zijn na die datum geen gewichten meer bekend. Omdat de gewichten van I. Deelen niet gedateerd zijn, is deze veronderstelling nog hypothetisch.

Het merk I hoorn D komt ook incidenteel op een enkele balansschaal voor. Er is van hem slechts één doos bewaard gebleven; deze bevindt zich in een particuliere collectie. In 1623 wordt Isaack Deelen vermeld als balansmaker.¹⁸ De beide Deelens (vader en zoon?) verhuisden vermoedelijk tussen 1623 en 1630 naar Rotterdam. Uit deze periode zijn eveneens gewichten met hun merken bekend. Het Zeeuwse wapen en de Middelburgse burcht zijn dan uiteraard uit hun merk verdwenen.¹⁹

Jacob de Neve

• Naam: Jacob de Neve, woonde in Middelburg in de Korte Delft
• Geboren: 12 maart 1609
• Gehuwd: 22 oktober 1639 met Annetie Geldoffs te Middelburg.
• Overleden: 9 oktober 1664 te Amsterdam
• Muntgewichtjaartal: onder andere dozen gedateerd 1643, 1659 en 1660
• Functies: balansmeester aan de Zeeuwse Munt, 1644–1650.

Tussen 1644 en 1650 treedt Jacob de Neve op als balansmeester van de Zeeuwse Munt. Hoewel hij evenals zijn vader balansmaker was, muntgewichten vervaardigde en deze in Middelburg verkocht, zijn er van hem geen gewichten met een Middelburgs of Zeeuws merk bekend. Daarom zijn ze niet in dit overzicht opgenomen.²⁰

Martinus de Backer

• Naam: Martinus de Backer, afkomstig uit Antwerpen. Poorter van Middelburg. Woonde in Middelburg in de Giststraat, later op de Wal
• Geboren: onbekend
• Gehuwd: onbekend
• Overleden: te Middelburg, 12 september 1678
• Muntgewichtjaartal: circa 1650
• Functies: balansmeester aan de Zeeuwse Munt, 1650–1678.

In 1650 wordt Martinus de Backer benoemd tot balansmeester aan de Zeeuwse Munt. Van hem zijn slechts twee muntgewichtdozen bewaard gebleven, één doos is gedateerd 1657 en wordt bewaard in de collectie van het Zeeuws Museum, de andere van 1664 bevindt zich te Rotterdam in het Historisch Museum (afb. 21). Zijn gewichten dragen geen jaartal (afb. 22). Losse muntgewichten uit zijn atelier komen maar sporadisch voor; als bodemvondst zijn ze mij niet bekend. Zijn produktie zal niet al te omvangrijk zijn geweest.

Onbekende makersmerken

Op een beperkt aantal messing muntgewichten die recentelijk als bodemvondst ontdekt zijn, is alleen het Zeeuwse wapenschild of de Middelburgse burcht afgebeeld. Deze merken wijken duidelijk af van de ons bekende typen. De Zeeuwse leeuw lijkt nog het meest op de leeuw die Molckman voor zijn gewichten in 1593 en 1605 gebruikte (afb. 23).

Naast deze merken op muntgewichten worden de laatste jaren steeds meer loden blokgewichten met stempels gevonden. Zo kennen we van Middelburg ondertussen al een tiental gewichten met de ingestempelde burcht in verschillende uitvoeringen: alleenstaand of meerdere, met jaarletters, enz. Ook op onderdelen van sluitgewichten komt het merk burcht voor. Omdat het hier om andere typen gewichten gaat dan in dit artikel worden besproken, zijn deze in dit overzicht niet opgenomen.

Vindplaatsen

Zoals al in de inleiding vermeld, zijn we voor toename van het nu bekende aantal Middelburgse gewichten of voor andere jaartallen op muntgewichten feitelijk uitsluitend aangewezen op bodemvondsten. De laatste vijftien jaar zijn, voor zover bekend, circa honderd Zeeuwse muntgewichten gevonden waarvan het merendeel, ongeveer zeventig procent, op Walcheren. Als vindplaats spant Middelburg uiteraard de kroon, maar ook in de diverse dorpskernen zijn ze aangetroffen. Uit overig Zeeland ken ik alleen enkele exemplaren uit Aardenburg en Sluis, waarbij kan worden opgemerkt dat de meeste afkomstig zijn van de voormalige vestingwerken. Het gaat dan bovendien vrijwel altijd om 16e eeuwse produkten. Behalve in Zeeland worden overal in Nederland de Middelburgse gewichten gevonden, zelfs uit Groningen en Friesland zijn er enkele bekend.

Het aantal gevonden gewichten is nog te gering om een conclusie over produktie en verspreiding te kunnen trekken. Wellicht is dit in de toekomst wel mogelijk, wanneer grotere aantallen gewichten voor onderzoek beschikbaar komen. Ook kunnen nieuwe varianten en andere muntgewichtjaartallen worden ontdekt. Van groot belang is dus de aanmelding en registratie van gevonden bodemvondsten in het algemeen, evenals van muntgewichten meer in het bijzonder, bij de instituten die hiervoor in aanmerking komen. Voor Zeeland is dit het Provinciaal Archeologisch Centrum Zeeland, gevestigd te Middelburg.

Literatuur

• Bree, J. de, 1978. Zeeuws zilver. Schiedam.
• Hendrikse, H., 1986. Middelburgse muntgewichtmakers. In: Nehalennia, afl. 61, pp. 34–41.
• Huiskamp, M. en C. de Graaf, 1994. Gewogen of bedrogen, het wegen van geld in de Nederlanden. Rijksmuseum Het Koninklijk Penningkabinet. Leiden.
• Houben, G.M.M., 1981. Muntgewichten voor munten van de Nederlanden. Zwolle.
• Houben, G.M.M., 1998. De oudste muntgewichten uit de Nederlanden, 1300–1600. Zwolle.
• Kesteloo, H.M., 1891. De stadsrekeningen van Middelburg, IV, van 1550–1600. AZG VII-I, pp. 1–182.
• Man, M.G.A. de, 1916. Een doosje met Zeeuwsch goudgewicht. In: Jaarboek voor Munt- en Penningkunde, 3, pp. 98–125.
• Man, M.G.A. de, 1918. Doosje met goudgewicht van Marten Goetbloet, balansmeester te Middelburg. In: Jaarboek voor Munt- en Penningkunde, 5, pp. 30–47.
• Man, M.G.A. de, 1922. De Grafelijke Munt van Zeeland en de balansmeesters die er voor gewerkt hebben. In: Jaarboek voor Munt- en Penningkunde, 9, pp. 41–69.
• Man, M.G.A. de, 1929. Doosje van den muntgewichtmaker Martinus de Bacquer te Middelburg. In: Jaarboek voor Munt- en Penningkunde, 16, pp. 92–95.
• Man, M.G.A. de, 1937. Zeldzame muntgewichtdoosjes. In: Jaarboek voor Munt- en Penningkunde, 24, pp. 43–54.
• Pol, A., 1990. Noord-Nederlandse muntgewichtmakers. Leiden.
• Witte, A. de, 1899. Les dénéraux et leurs ajusteurs aux Pays-Bas Méridionnaux. Brussel.
• Wittop Koning, D.A. en G.M.M. Houben, 1980. 2000 Jaar gewichten in de Nederlanden. Stelsels, ijkwezen, vormen, makers, merken, gebruik. Lochem/Poperinge.

Mijn dank gaat uit naar Leida Goldschmitz-Wielinga voor het vervaardigen van de tekeningen van de muntgewichten en voor het kritisch lezen van de tekst, en naar Dicky de Koning-Kastelijn voor haar onderzoek in de archieven en het vertalen van tekstgedeelten.

*) Dit artikel is met toestemming van de uitgever overgenomen uit Gevonden voorwerpen, Lost and found, opstellen over middeleeuwse archeologie voor H.J.E. van Beuningen, Rotterdam Papers 11 (2000) pp. 178–186. Door de redactie is het voor dit tijdschrift bewerkt. Enkele merken zijn vervangen (afb. 9, 11b en 14a) of aangevuld (afb. 12d) en een aantal foto’s (afb. 12 en 13) is toegevoegd.

Noten

• ¹ Marie de Man, 1855–1944, was vanaf 1889 tot 1933 conservatrice van het Numismatisch Kabinet van het Zeeuws Genootschap. Van haar vader, een bekende Middelburgse arts en oudheidkundige, erfde ze haar grote liefde voor de Zeeuwse geschiedenis. In een honderdtal (!) artikelen, waarvan vele in het Jaarboek van het Koninklijk Genootschap voor Munt- en Penningkunde (KGMP), gaf zij blijk van haar veelzijdige belangstelling. Van dit Genootschap, dat in 1892 werd opgericht, was zij vanaf het begin – en lange tijd het enige vrouwelijke – lid. In 1917 werd zij tot erelid benoemd. Aan Marie de Man is het te danken dat veel gegevens uit het Middelburgse archief door publicatie bewaard gebleven zijn. Het archief zelf is in 1940 door oorlogshandelingen grotendeels verloren gegaan. Ook haar huis in de Lange Sint Pieterstraat, met daarin haar eigen collectie, waaronder Middelburgse muntgewichten, ging toen ten onder.
• ² Jaarboek voor Munt en Penningkunde (JMP) 1916, pp. 98–125.
• ³ Zie het overzicht voor Antwerpse makers bij D.A. Wittop Koning en G.M.M. Houben in 2000 Jaar gewichten in de Nederlanden; voor Amsterdam: Pol 1990.
• ⁴ Collectie American Numismatic Society, New York.
• ⁵ Zie voor het overzicht van de muntgewichtdozen de vermelding bij de diverse makers.
• ⁶ Zilverwerk aan de stad geleverd in 1607, 1609, 1612, 1613. Verguld zilveren drinkschaal op voet, Rijksmuseum, Amsterdam, cat. 1952, afb. 64 (1595?); De Bree 1978, p. 131.
• ⁷ GA Middelburg, oud archief, naamlijst 1217-1581.
• ⁸ De Bree 1978, p. 131; Kesteloo 1891.
• ⁹ Behalve I.G. Deelen; deze maker vervaardigt in zijn serie een merk met de Middelburgse burcht en 1598 of 1599.
• ¹⁰ JMP 1916, p. 115.
• ¹¹ Wittop Koning en Houben 1980 en Pol 1990.
• ¹² Rijksarchief in zeeland, Middelburg, Rekenkamer C, rek.nr. 11350/11351.
• ¹³ De Man 1916, p. 113.
• ¹⁴ Rijksarchief in zeeland, Middelburg, Rekenkamer C, rek. nr. 11380/11381.
• ¹⁵ De Man 1916, p. 104.
• ¹⁶ De Man 1916, p. 99.
• ¹⁷ Rijksarchief in Zeeland, Middelburg, Rekenkamer C, rek.nr. 11450/11451.
• ¹⁸ GA Middelburg, I.3 cohier 1000ste penning.
• ¹⁹ Wittop Koning en Houben 1980, p. 183, afb. 386 en 387.
• ²⁰ Zie voor hun merken Wittop Koning en Houben 1980, p. 178 en 179, afb. 351–356.