Een pauselijke spotpenning uit Sluis

Op de hier afgebeelde penning is het hoofd van een paus te zien getooid met zijn driekroon. Het gezicht is niet van een specifieke paus maar vertoont karikaturale trekken. Als de penning 180 graden gedraaid wordt dan verschijnt de kop van een gehoornde duivel met puntige oren. Het omschrift luidt: ECCLESIA PERVERSA TENET FACIEM DIABOLI (de verkeerde- of omgekeerde kerk heeft het gezicht van de duivel). De keerzijde van de penning stelt een kardinaal voor met de karakteristieke kardinaalshoed. Dit is een ronde rode hoed met brede rand die galero wordt genoemd. Wanneer ook deze zijde 180 graden gedraaid wordt zien we een nar met narrenkap versierd met belletjes. De rondom weergegeven tekst luidt: STULTI ALIQUANDO SAPIENTES (dwazen, eens wijs). De penning is in brons of loodbrons gegoten en heeft een diameter van 3,4 cm. De datering is 16de eeuw. De penning is gevonden in Sluis.

De oorsprong van dubbelhoofdige penningen gaat terug tot circa 1530 wanneer er exemplaren verschijnen met een dubbelkop van paus en keizer en op de keerzijde een kardinaal en bisschop. Deze niet satirische penning heeft als (vertaald) randschrift: In uw kracht zal de rechtvaardige zich verheugen en: Gij zult hen als vorsten aanstellen over de gehele aarde.

De 16de eeuw was een periode die gekenmerkt werd door grote politieke en religieuze veranderingen in de toenmalige westerse wereld. In 1517 verspreidde de monnik Maarten Luther een document met 95 stellingen waarin hij de wantoestanden in de katholieke kerk aan de kaak stelde. Zijn stellingen sloten naadloos aan op de al bestaande onvrede die heerste over de macht van de kerk in Duitsland. De hierna ontstane reformatie, een beweging binnen het christendom met verschillende richtingen zoals het lutheranisme en het calvinisme, kreeg in de loop van de 16de eeuw zeer veel volgelingen in de westerse wereld, ook in de Nederlanden.

Het antwoord van de katholieke kerk op het toenemende belang van de reformatie was het Kerkelijk Concilie van Trente (1545-1563). Dit concilie had als doel de rol van de katholieke kerk als wetgever te benadrukken met als absoluut hoofd ervan de paus. Ook werden er een aantal maatregelen getroffen waardoor eventuele wantoestanden binnen de kerk sneller gesignaleerd zouden worden. Daarnaast werd ook de zeer dubieuze aflatenhandel afgeschaft.

Het ontstaan van een spotpenning als anti-katholieke uiting wordt wel toegeschreven aan Nicolaus van Amsdorf (1483-1565), een partijgenoot van Maarten Luther. Vanaf het midden van de 16de eeuw ontstaan er allerlei uitingen van anti-katholieke beeldpropaganda op penningen, gravures en keramiek in vele variaties. De penningen werden in brons of loodbrons maar ook in zilver vervaardigd, maar naast de originelen uit de 16de eeuw zijn er veel naslagen bekend. Ook op steengoed kruiken vervaardigd in Raeren of in het Rijnland verschenen afbeeldingen van de dubbelkoppen paus/duivel en kardinaal/nar. Dat was in een westerse wereld, waar het katholieke geloof in de 16de eeuw een dominante rol vervulde, niet geheel ongevaarlijk. Evenals de vervaardiger van spotpenningen, kon de maker hiervan als ketter beschouwd worden en als zodanig gestraft worden met verbanning of zelfs de doodstraf.

Waarschijnlijk kent het origineel van de spotpenning een herkomst in de Duitstalige landen. Verspreiding hiervan gebeurde waarschijnlijk via de gebruikelijke handelskanalen waarlangs ook bijvoorbeeld het Duitse steengoed naar onze streken werd getransporteerd. Ook werd er in de oorlog die in dezelfde periode ontstond en 80 jaar zou duren, veel gebruik gemaakt van huursoldaten. In Duitse huurlegers bevonden zich veel lutheranen die mogelijk aan de verspreiding van penningen hun bijdrage hebben geleverd. Wat was leuker dan in de kroeg een glas te drinken met een gelijkgestemde en de penning te tonen met de woorden; ken jij ook de paus? Daarna kon je de omgekeerde zijde tonen. Aangezien ook Sluis op het eind van de 16de en het begin van 17de eeuw lang het decor van het strijdtoneel is geweest, is transport van de spotpenning door soldaten goed mogelijk. Uiteindelijk verloor men de belangstelling voor dit soort spotternij en belandde de penning bij het afval.

Literatuur

Tentoonstellingscatalogus: Geloof en Satire Anno 1600, Utrecht, Catharijne convent 1981.

Foto’s: Henk Hendrikse. Sluis, Henk Hendrikse, 2025.