Messen uit Zeeuwse bodem

Tijdens de maaltijd is het eetbestek, namelijk mes, vork en lepel onontbeerlijk. Daarin is keuze genoeg. In elke besteklade liggen tegenwoordig vele soorten messen zo voor het pakken. Dat was in vroeger tijden wel anders. In de middeleeuwen, maar zeker nog tot en met de achttiende eeuw, kende men voornamelijk alleen het persoonsmes. Een vork hanteren om mee te eten was lange tijd überhaupt ongebruikelijk. De vorken die er in die tijd waren gebruikte men om een stuk vlees mee vast te prikken en/ of te verplaatsen. De eetlepel had men uiteraard nodig voor soep en om andere vloeistoffen tot zich te nemen. Met het mes werd tijdens de maaltijd het vlees gesneden. Bij het aan tafel gaan gebruikte men zijn eigen mes, dat men bij zich droeg in een leren schede. Tijdens het eten zelf gebruikte men zijn handen. Over archeologische vondsten van messen en lepels uit Zeeland is vrij weinig geschreven. In 1987 verscheen ‘Schatten uit de Schelde’, een publicatie over vondsten uit het Verdronken land van Zuid-Beveland, waarbij voorwerpen uit Nieuwlande de hoofdmoot vormden. Een dertiental messing mesheften met een aantal fragmenten en zes lepels uit hout, messing en tin zijn daarin afgebeeld. Alleen mesheften, omdat de ijzeren lemmeten de eeuwen in de zoute ondergrond niet hebben overleefd. Ook een aantal benen en een enkel houten mesheft zijn afgebeeld. In het boekje ‘Geld uit de belt’ over de vondsten aan de Kousteensedijk in Middelburg staan eveneens wat bestekdelen. Die vondsten werden verzameld tijdens het graafwerk voor de parkeerkelder en het belastingkantoor in 1992. Maar de oogst is toch vrij mager en bestaat uit een handvol mesonderdelen en één compleet exemplaar. Bij de lepels zien we hetzelfde beeld: één houten en één tinnen lepel en wat fragmenten. Evenals in Nieuwlande zijn in de bouwput een paar leren messcheden aangetroffen.

In het jaar 1983 kreeg de stad Middelburg haar eerste parkeerkelder. Dat wil zeggen, de kelder moest uiteraard nog eerst aangelegd worden, maar geruime tijd vóór die datum was dat al mogelijk gemaakt door een deel van de historische stadskern, genaamd De Geere, met de grond gelijk te maken. Toen eenmaal de beslissing was gevallen om het gebied opnieuw te bebouwen, inclusief een parkeerkelder, kon men beginnen om het terrein van circa 50 x 50 meter zo’n zes meter diep uit te graven. Hiervoor reden circa een maand lang dagelijks vele vrachtwagens met hun lading de stad uit naar Arnestein, een industrieterrein in de omgeving. De fraaie naam is afkomstig van een boerderij die ooit op dezelfde locatie lag. Om de zes minuten daverde zo’n zware kolos het terrein op, waarna de inhoud van de laadbak door een enorme bulldozer het terrein werd opgeduwd. Deze locatie was maandenlang met grote regelmaat mijn werkterrein, dat wil zeggen dat ik de stortgrond regelmatig afzocht met een metaaldetector. Helaas werd, archeologisch gezien, het graven van de parkeerkelder zelf nauwelijks begeleid. Zo kon het gebeuren dat de restanten van zes eeuwen historie van het Geeregebied (de naam kan wijzen op een watertje, maar ook op een spits toelopend stuk land) bestaande uit huizen, beer- en waterputten, vrijwel ongezien naar het stort konden verdwijnen. Naast stortvondsten afkomstig van dit terrein zullen in onderstaand artikel een aantal messen of mesheften worden besproken, gevonden in andere plaatsen in Zeeland. Het is niet de bedoeling om in dit artikel een compleet overzicht te schetsen aan messen die in de afgelopen circa 600 jaar gebruikt zijn. Daarvoor is de variatie in bepaalde perioden te groot. Nederlandse publicaties over messen zijn, in tegenstelling tot die over metalen lepels uit messing of tin, nauwelijks te vinden. Het internet biedt in dit geval enige uitkomst. In de grootste Nederlandse musea bevinden zich wel wat messen of heften, maar deze lijken eerder incidenteel in hun collectie opgenomen te zijn dan bewust verzameld. In het boek ‘Opgravingen in Amsterdam’ uit 1977 zijn een aantal messen beschreven en afgebeeld die aangetroffen zijn bij stadskernonderzoek. Voor een overzicht wat er aan Europees bestek voorhanden is, moeten we toch naar collecties van particuliere verzamelaars. Vooral de vrij recentelijk gepubliceerde catalogus over achthonderd jaar eetbestek van de Duitser Klaus Marquardt trekt hierbij de aandacht.

De collectie bevat echter voornamelijk historisch bewaard bestek en bovendien van de meest exclusieve soort. Honderden met goud, zilver, email en ivoor bewerkte bestekken zijn daarin afgebeeld welke uiteraard in het verleden uitsluitend voorbehouden waren aan de adel en de elite onder de burgerij. Van de vele honderdduizenden messen met onversierd houten of benen heft die de gewone man dagelijks gebruikte, is er in het boek geen enkel exemplaar opgenomen. Het gewone mes werd, nadat het versleten of gebroken was, gewoon weggeworpen. Het exclusieve mes werd veel minder intens gebruikt en diende voornamelijk als pronkobject. Ook vandaag de dag kennen we nog het mesje met houten heft, zoals het keuken- of aardappelschilmesje. Die exemplaren gaan als ze versleten zijn dezelfde weg als hun voorgangers, namelijk bij het afval. In dit artikel gaat het alleen over persoonsmessen, dus het type mes dat iedereen bij zich droeg. Overigens niet alleen om te gebruiken tijdens het eten, maar het kon ook gebruikt worden onderweg, wanneer men kwaadwilligen tegen zou komen.

De bevestiging van het lemmet aan het heft gebeurde op twee verschillende manieren, namelijk met een versmalde angel of met een plaatangel. Bij de versmalde angel werd het complete heft om de angel gemonteerd, terwijl een plaatangel samen met de twee helften van het heft met nagels aaneen werd geklonken. Of het mes compleet door de messenmaker werd vervaardigd of dat deze lemmeten kocht en daarna monteerde, is niet bekend. Bij het vervaardigen van lepels is het productieproces bekend. De tinnegieter, alsook de zilversmid, goot zelf de lepel en werkte deze af tot een verkoopbaar product. Bij de messenmaker is dat onduidelijk doordat de gebruikte technieken nogal verschillen. De laatmiddeleeuwse messen met een messing heft komen vaak voor met een gegraveerd heft. Deed de messenmaker dat zelf of maakte hij gebruik van een graveur? Vanaf 1600 verschijnen er messen met een gegoten heft of gesneden in ivoor, bergkristal of email, ongetwijfeld vervaardigd door specialisten op hun vakgebied. De heften zijn ook nooit, of alleen bij zeer hoge uitzondering, gesigneerd door de maker. Op de lemmeten komt wel regelmatig een merk voor, maar is dit een smidsmerk of de signatuur van de messenmaker?

Het oudste mesheft dat hier is afgebeeld dateert zeker uit de 14de eeuw, maar kan ook nog van oudere datum zijn. (afb. 1).

Het is gegoten in blauw opaak (ondoorschijnend) glas met centraal een metalen kern. Op de voorzijde is waarschijnlijk Christus met de wereldbol, de Salvator Mundi (Verlosser van de wereld) afgebeeld. Christus is volledig staand afgebeeld met het hoofd iets schuin. Onderaan een aanziend portret van een tweede figuur. De voorstelling heeft rondom een tekst die gezien de bewaarconditie van het heft slecht leesbaar is. Op de keerzijde een bisschop met mijter, eveneens staand afgebeeld met daaronder een aanziend portret. Ook hier zijn beide figuren omgeven door een randtekst. Een vergelijkbaar mesheft, maar dan vervaardigd in zwart opaak glas en een andere voorstelling op de voor- en keerzijde, is gevonden in Rotterdam en bevindt zich in de collectie van museum Boijmans van Beuningen. (afb. 2).

Op de voorzijde is de apostel Petrus met sleutel afgebeeld met op de keerzijde een heilige. Onder de figuur van Petrus een knielende monnik. Ook op dit mesheft zijn de figuren omgeven door een randtekst. (M)ARIA GRACIA PLENA….. DOMINVS TE(C) VM BEN(ED). Waar deze mesheften vervaardigd zijn is onbekend, mogelijk in Frankrijk of Italië.

Veel eenvoudiger qua uitvoering is het mes met benen heft van afbeelding 3. De top van het heft is gesneden in de vorm van een vogelkopje. Evenals het mes van afbeelding 1 is het lemmet van het type met een versmalde angel, waar het heft overeen werd geschoven.

Naast messen met een houten heft, gesneden uit bijvoorbeeld wortelhout, zijn messen met een benen heft wel het meest voorkomende type in de late middeleeuwen. Naast de uit één stuk gesneden heften komen ook heften voor die samengesteld zijn uit twee houten of benen plaatjes. Samen met de plaatangel van het lemmet zijn deze heften met klinknageltjes aaneen geklonken. De heften zijn soms versierd met puntcirkels en/of zigzag lijnen.

Vanaf het midden van de vijftiende eeuw gaan de messenmakers messing beslag op de heften toepassen. De variatie in op deze wijze versierde heften is groot te noemen: variërend van alleen de top van het mes en de rest uit been of hout, tot mesheften die geheel uit messing beslagplaten bestaan. Ook in de kwaliteit van gravering zien we veel verschillen: van alleen een lineaire arcering tot scenes waarbij figuren volledig zijn afgebeeld. Religieuze en profane scenes wisselen elkaar af. Bij de religieuze afbeeldingen zien we dat de graveur een voorkeur heeft om vrouwelijke heiligen af te beelden, soms gecombineerd met tekstbanderollen. Uiteraard zal dat te maken hebben met de keuze van de kopers van het mes. Het formaat van het merendeel van de compleet bewaard gebleven mesjes is vrij klein, 14 á 15 cm, wat te zien is op afbeelding 4. De gemiddelde lengte van een mes bedroeg 20 cm of langer.

Het idee dat deze mesjes voornamelijk voor vrouwen bestemd zijn, lijkt dan ook aannemelijk. De afbeelding op het mes zou verband kunnen houden met de naam van de eigenaresse, een naamheilige dus. Maria, Barbara, Catharina, Maria Magdalena of, zoals op het mesheft van afbeelding 5 de Heilige Cecilia, afgebeeld met haar attribuut, een orgeltje, waren zeer populaire heiligen en werden vaak afgebeeld. De afgebeelde heiligen zijn herkenbaar aan het toegevoegde voorwerp dat vaak verwijst naar hun marteldood. De heilige Cecilia, op het mesheft afgebeeld met kroon onder een baldakijn, was afkomstig uit een Romeinse adellijke familie en vond troost bij muziek. Volgens de overlevering stief ze de marteldood door een nekslag met een bijl omstreeks 230 n. Chr. Haar gedenkdag is 22 november.

Op de keerzijde van het mesheft is een vrouwelijke heilige afgebeeld met een palmtak. Dit is een meer algemene verwijzing dat de afgebeelde figuur een heilige is, haar maagdelijkheid heeft bewaard en door geweld om het leven is gekomen. Ook dit kan verwijzen naar Cecilia.

De profane mesheften beelden vaak mansportretten, een liefdespaar (afb. 6) en dieren in wisselende kwaliteiten van graveerwerk uit. Het graveerwerk op het mesheft van afbeelding 6 is bijzonder fraai. Op een oppervlakte van slechts 4 cm is een complete scene van een echtpaar afgebeeld. De keerzijde toont een vrouwelijke heilige met palmtak.

De mesheften van afbeelding 7 zijn slechts fragmenten waarbij alleen de top van het heft bewaard bleef. Het onderste gedeelte zal vermoedelijk uit houten beslagplaten hebben bestaan. Deze tamelijk vaak voorkomende gegraveerde mesheften lijken hun herkomst te hebben in Nederland of Vlaanderen.

Uiteraard is het onlogisch om een mes los met zich mee te dragen. Ze werden opgeborgen in leren messcheden, die soms zeer fraai met stempelwerk of kerfsneden versierd zijn. (afb. 8). In het hier afgebeelde exemplaar is ook ruimte voorzien voor een klein mesje of priem. De schede is aan de voorzijde geheel gedecoreerd met divers stempelwerk. De achterzijde is, zoals gewoonlijk, glad en onversierd gebleven. De messchede van afbeelding 9 heeft aan de voorzijde een aantal vakken die afgekaderd zijn met stempelwerk. De onderste helft heeft een arcering in stempelwerk. De achterzijde van de messchede is onbewerkt gelaten. De gravure van een ‘Middelburger’ op afbeelding 10 toont hoe men mes met schede met zich meedroeg.

In de tweede helft van de zestiende eeuw verdwijnen deze gegraveerde mesheften om plaats te maken voor gegoten exemplaren. Als er voorstellingen op afgebeeld zijn hebben deze meestal een profaan karakter, in tegenstelling tot hun middeleeuwse voorgangers. Een mooi voorbeeld is het mesheft van afbeelding 11, gegoten in een tinlegering. Op de voorzijde een manspersoon staand en profil met een kelk of drinkglas in zijn hand. De top is gevuld met een mascaron. Op de keerzijde eenzelfde mansfiguur en profil met de handen gekruist voor zich. Boven hem is in een ovaal een mansportret, eveneens en profil, afgebeeld. Opvallend is de vrij platte baret of bonnet die deze personen dragen, wat duidt op een tijdsbeeld in het derde kwart van de zestiende eeuw. De onderzijde van het mesheft toont bloemenranken aan weerszijden.

In de zeventiende eeuw is de variatie aan rijk gedecoreerde mesheften groot te noemen. Deze worden vervaardigd uit goud of zilver of verguld zilver, email, bergkristal, barnsteen, ivoor en paarlemoer. In een vorm gegoten afbeeldingen van allegorische, historische of religieuze figuren worden in Nederland op grote schaal vervaardigd. Bekende afbeeldingen zijn een doedelzakspeler (afb. 12), een soldaat die een geweer voor zich houdt of Jonas in de walvis. Minder bekend is de afbeelding van een op een rommelpot spelende vrouw. Ze houdt de rommelpot onder haar linkerarm terwijl haar rechterarm de suggestie oproept om een stok heen en weer te bewegen. De onderste helft van het mesheft is ingelegd met email in de kleuren blauw en wit met enkele sporen in rood. (afb. 13)

Een rommelpot of foekepot is een aardewerken pot waarover een varkensblaas wordt gespannen. Door een stokje of een rietje door de blaas te prikken en heen en weer te bewegen kan men een trillend geluid produceren. Eén van de vroegste afbeeldingen van een rommelpot staat op een schilderij van Pieter Bruegel de Oude, getiteld ‘Strijd tussen Vastenavond en Vasten' uit 1559. Tot ver in de 20ste eeuw gingen kinderen met rommelpotten op Vastenavond langs de deuren. Na het zingen van een liedje kregen ze dan wat snoep of geld. Net als de doedelzak was de rommelpot in de 17de eeuw een typisch volksinstrument. De erotische symboliek achter deze muziekinstrumenten is vaak afgebeeld op 16de en 17de eeuwse schilderijen door o.a. Jan Steen en Frans Hals.

Het mesheft op afbeelding 14 is, evenals de mesheften van afb. 12 en 13, gegoten in messing. Het stelt Prins Maurits (1567-1624) voor, ten voeten uit, gekleed in het vergulde harnas dat hij ontving van de Staten-Generaal na de overwinning bij Nieuwpoort in 1600. Zijn linkerhand rust op zijn zwaard. In zijn rechterhand heeft hij de commandostaf. Over het harnas draagt hij een sjerp die op de rug geknoopt is. Zijn helm is aan de achterzijde naast zijn voeten geplaatst. Maurits heeft hier zijn kenmerkende puntbaardje en staat op een kleine verhoging. Het hoofd op het mesheft is door het veelvuldig gebruik enigszins afgeplat.

Prins Maurits werd geboren op 14 november 1567 op de Dillenburg (Duitsland). Op zijn achttiende verjaardag werd hij stadhouder van Holland en Zeeland. Als kapitein-generaal behaalde hij belangrijke militaire successen. Zijn bekendste wapenfeit was de overwinning bij Nieuwpoort in 1600. In 1604 werd de stad Sluis door hem veroverd na maandenlang de bevolking en de Spaanse bezetting uitgehongerd te hebben. Als dank voor de overwinning bij Nieuwpoort schonken de Staten-Generaal hem een verguld harnas. In 1607 schilderde Michiel van Mierevelt (1566-1641) Prins Maurits in dit harnas, dat deel uitmaakt van de collectie in het Rijksmuseum in Amsterdam. Op het schilderij draagt Maurits de commandostaf in zijn rechterhand en is de sjerp gedrapeerd over zijn schouder. Zijn helm, met pluimen getooid, staat aan zijn voeten. Van dit schilderij zijn meerdere versies bekend. Prins Maurits overleed in Den Haag in 1625.

Een vergelijkbaar, maar in detail iets afwijkend exemplaar, is toegeschreven aan Frederik Hendrik (halfbroer van Maurits). Het mesheft is opgenomen in de collectie van het Fries Museum in Leeuwarden. Andere ‘vorstelijke’ mesheften bestaan er van Prins Willem III en zijn vrouw Mary Stuart. Al deze mesheften zijn echter unica’s en daardoor uiterst zeldzaam.

Erg populair, gezien de vele vondsten, waren in de zeventiende eeuw messen met heften ingelegd met email. Op een ondergrond van messing met vakverdeling werd helder of ondoorzichtbaar email aangebracht in de kleuren wit, blauw, groen. Uiteraard een zeer intensief werk wat zich ongetwijfeld vertaald heeft in de prijs van het mes. (Afb. 15). Het meest voorkomend zijn heften gedecoreerd met bloemen en planten. De top is in de vorm van een eikel ter bevestiging van de lemmet angel. Het lemmet heeft een ijzermerk in de vorm van een hoefijzer.

Eveneens erg populair in die tijd waren messen ingelegd met exotische houtsoorten en/of paarlemoer. (afb. 16). Ongetwijfeld toebehorend aan de betere klasse van het koperspubliek. Bekend zijn deze vanwege de vele afbeeldingen op schilderijen met stillevens van bijvoorbeeld Willem Claesz. Heda.(afb. 16a) Het mes is gevonden opgeborgen in de leren messchede. Ongetwijfeld een debacle voor de persoon die het op het toilet verloor. Het achthoekige mesheft bestaat uit messing ringen die afwisselend zijn gevuld met benen en houten schijven. De benen banden zijn telkens versierd met puntcirkels. De messing top, om de versmalde angel te bevestigen, is versierd met bolletjes in de vorm van een Zeeuwse knoop. Er is geen ijzermerk op het lemmet aangetroffen. Het decor op de enigszins beschadigde leren messchede bestaat uit kleine insnijdingen die in een V vorm zijn aangebracht.

Het mesheft op afbeelding 17 is vervaardigd uit messing dat verguld is. Het heft, dat bestaat uit acht vlakken die naar onder toe taps toelopen, vertoont centraal en aan het hefteind dubbele concentrische ringen. De top is voorzien van een kleine knoop waar de angel van het lemmet aan bevestigd werd. Op één vlak is de naam IANNEKEN REM gegraveerd. Het mesheft is gevonden in Sluis en kan worden toegeschreven aan de echtgenote van dokter Johannes Moerman. Janneken Rem komt als overledene voor in het uittreksel van het begraafboek van de Hervormde Gemeente van Sluis vóór 1796: ‘Register der litmaten van de ghemeijnte Christi in Sluijs’. Zij werd op 2 november 1646 begraven in de St. Janskerk.

Henk Hendrikse, Sluis, 2024.

Literatuur

• Begraafboek Ned. Herv. Kerk Sluis vóór 1796, getranscribeerd door archivaris J.A. Dorrenboom, M. Bos en C. du Fossé.
• Europäisches Essbesteck aus acht Jahrhunderten, Eine Kunstsammlung, Klaus Marquardt, Verlag: Arnoldsche Verlagsanstalt GmbH, 1997 Stuttgart.
• Frederiks, J.W., Gegraveerde gotische mesheften, in: Nederlandsch Kunsthistorisch jaarboek, Den Haag, 1947.
• Geld uit de belt, Archeologisch onderzoek in de bouwput van de gemeentelijke parkeerkelder en het belastingkantoor aan de Kousteensedijk te Middelburg. Redactie: dr. R.M. van Heeringen (ROB) e.a. Uitgeverij ADZ, Vlissingen, 1994.
• Baart, Jan, e.a., Opgravingen in Amsterdam, twintig jaar stadskernonderzoek. Amsterdam 1977, Fibula – Van Dishoeck, Haarlem.
• Schatten uit de Schelde, Gebruiks- en siervoorwerpen uit de verdronken plaatsen in de Oosterschelde. Eindredactie: Gerrit Groeneweg. Uitgave: Markiezenhof Bergen op Zoom, 1987.