Funeraire stroken natuursteen uit een beerput in Sluis

De titel lijkt een contradictie, natuursteen van een begraafplaats aangetroffen in een beerput. Die tekst vraagt uiteraard om een uitleg. In een vorig artikel in Zuidwesterheem maakte ik melding van de vondst van een tweetal slibversierde kommen van roodbakkend aardewerk uit een tuin in het centrum van Sluis. (Zuidwesterheem nr. 114). Van de beerput zelf waarin de kommen zijn aangetroffen met een datering uit de eerste helft van de 17de eeuw was maar weinig overgebleven. Voornamelijk bleef alleen een deel van het muurwerk aan de oostzijde, grenzend aan de erfscheiding, bewaard. Deze was circa 40 cm. breed en bevatte nog zeven à acht steenlagen, voor het grootste gedeelte bestaande uit halve bakstenen (moppen) die duidelijk sporen van een eerder gebruik vertoonden. Mogelijk stond op de fundering in het verleden een houten wc. De slordige wijze waarop gemetseld was leek niet op werk van een vakman. Het metselwerk verliep niet erg horizontaal en om dat enigszins te corrigeren waren er hier en daar dunne stukken natuursteen gebruikt. In eerste instantie werd er gedacht aan witte wandtegels omdat de stukken besmeurd waren met leem van het metselen. Bij het beter bekijken bleek dat het om stroken kalksteen ging en niet om gebakken klei zoals bij wandtegels. De zijkanten bleken schuin afgekapt te zijn alsof de stukken ergens in moesten passen. Bij het wassen van de fragmenten kwam de grote verrassing: op regelmatige afstand bleken er figuren in gekapt te zijn die, nadat er een aantal schoon waren, letters bleken te zijn. De vondst bestaat in totaal uit zestien fragmenten waarvan er een aantal aan elkaar bleken te passen zodat er, na gelijmd te zijn, acht stuks overbleven. (afb. 1)

De fragmenten eindigen allemaal in breukvlakken zodat de oorspronkelijk lengte van de stroken niet is vast te stellen. Het natuursteen is op dikte gezaagd waarna er één zijde gepolijst is. De breedte bedraagt steeds 11,5 cm bij een dikte van 12,0 mm. Op de gepolijste zijde zijn gotische letters in alle liggende fragmenten gekapt.

Slechts op één fragment is ook een woord duidelijk zichtbaar, namelijk JAER. Daaropvolgend is een tweede woord ON(S) deels zichtbaar. (afb. 2)

Vergelijkbare teksten op grafstenen luiden vaak INT IAER ONS HEREN. Gezien het lettertype kan worden uitgegaan van een datering tussen 1450-1550. Helaas kunnen er van de andere letters geen woorden gevormd worden. Het enige staand bewaarde onderdeel is een compleet wapenschild met in het schildhoofd de afbeelding van een halve maan en een zes puntige ster, het schild zelf is onversierd. (afb. 3). De afbeelding vertoont, zij het gespiegeld, enige gelijkenis met het middeleeuwse wapenschild van Sint Anna ter Muiden; alleen toont dat schild ook altijd een anker. Dezelfde afbeelding als op het wapenschild is afgebeeld op de wapenserie van de diverse Vlaamse steden aan het stadhuis van Brugge (afb.4). Het huidige wapen van Sint Anna ter Muiden heeft in plaats van een ster, een zon. Dat wapenschild dateert uit 1817 en hierop is ook het anker rechtop geplaatst evenals op de afbeelding uit Brugge. De plaatsing van het anker heeft uiteraard alles te maken met de vorm van het wapenschild waarbij de onderzijde in oorsprong eerst spits en later afgerond was. Het wapenschild duidt de relatie aan die de stad had met de scheepvaart. Sint Anna ter Muiden (Mude geheten in de middeleeuwen) verkreeg stadsrechten in 1242, vijftig jaar eerder dan Sluis. Op het eind van de 14de eeuw was haar rol in de scheepvaart op Brugge door verzanding sterk verminderd ten gunste van de stad Sluis.

Eén van de andere stroken eindigt met eenzelfde afronding als op de onderzijde van het wapenschild. Waarschijnlijk gaat het om een tweede, nu verdwenen, wapenschild. (afb. 5). De contouren van de letters zijn zorgvuldig aangebracht met een beitel waarna het middelste van de letter enigszins verdiept en geruwd is. De verdieping van zowel de letters als de afbeelding van het wapenschild is echter vrij gering. Verder is het opvallend dat twee fragmenten afwijken van de andere. Ten eerste is de gebruikte steensoort van een iets andere samenstelling en ze zijn ook een fractie dunner. Het grootste verschil zijn echter de letters, deze zijn geheel verdiept op een manier waarop ook teksten in grafstenen worden gebeiteld. (afb. 6)

Wat is nu de functie en het gebruik geweest van deze plaatjes? Een mogelijkheid is dat de fragmenten halffabricaten of proefplaatjes zijn voor een leerling om ervaring in het steenkappen op te doen. De breedte van de plaatjes komt sterk overeen met de gebruikelijke bandbreedte van teksten op grafstenen. Het afschuinen zou dan aangebracht zijn om de repen natuursteen ergens in vast te zetten. De teksten en afbeeldingen zouden, bijvoorbeeld, door een vakman geplaatst zijn en een leerling moest dan de tekst verduidelijken door deze te verdiepen. Maar waarom is dan zowel de voor- als achterzijde van de stroken voor dit gebruik perfect afgewerkt? Een andere mogelijkheid is dat de delen daadwerkelijk gebruikt zijn als een rand van een grafsteen. Centraal zou dan een vulling van grotere en/of kleinere plavuizen gebruikt zijn. Dit zou ook de afgeschuinde vlakken kunnen verklaren waardoor de stroken ingemetseld kunnen worden. Op bijgaande foto is een voorbeeld getoond hoe één en ander geplaatst zou kunnen zijn. (afb. 7)

De twee natuurstenen plavuizen zijn afkomstig uit de vloer van de voormalige St. Janskerk in Sluis. Uiteraard kan het centrale gedeelte ook met kleinere tegels opgevuld geweest zijn. Om de tekst te benadrukken zouden de letters dan met een gekleurde pasta, bijvoorbeeld van rode oker, gevuld geweest kunnen zijn. Hoewel daar geen sporen van in de letters zijn aangetroffen moet deze mogelijkheid toch genoemd worden. De vindplaats van de stroken natuursteen ligt hemelsbreed op ongeveer 100 m. van de voormalige St. Janskerk. Na 1604 ging de stad Sluis definitief over in Staatse handen en daarna zal de, oorspronkelijk Katholieke, kerk ingericht zijn voor de Protestantse eredienst. Hierbij zal vast e.e.a. aan het kerkelijk interieur veranderd zijn waarbij, ervan uitgaand dat de hier besproken grafstroken in of rond de kerk lagen, verwijderd zijn. Zo kunnen de stroken dan als sloopmateriaal bij de opbouw van de beerput gebruikt zijn. Het zou natuurlijk toe te juichen zijn wanneer er afbeeldingen van grafstenen uit de Late Middeleeuwen of Nieuwe Tijd bewaard gebleven zijn die op een dergelijke manier zijn samengesteld, maar mij zijn hiervan geen voorbeelden uit Nederland of België bekend.

Wel staat er in een catalogus van het museum van Schone Kunsten uit Valenciennes (Fr.) een foto van een fragment van een grafplaat met geglazuurde tegels. (afb. 8)

Het betreft een onvolledige grafplaat bestaande uit roodbakkende tegels met gele slib. De letters op de tegels zijn, volgens de catalogus, ingedrukt met behulp van houten stempels waarbij de onderliggende kleur rood zichtbaar werd. De nog aanwezige gotische tekst luidt: A MARIEZ NIEPCE A DAE CATHERINE M… De twee bewaarde hoektegels tonen de symbolen van de Evangelisten Marcus (leeuw) en Mattheus (adelaar). Ook deze tegels zijn met gele slib bedekt met daarin de afbeelding. De centraal geplaatste tegels tonen o.a. afbeeldingen van lelies. Volgens de beschrijving in bovengenoemde catalogus maakt dit voorbeeld, hoewel daterend uit de periode tussen 1450-1550, deel uit van een Normandische funeraire traditie die terug gaat tot de 13de-14de eeuw. Vergelijkbare geglazuurde tegels met opschriften zijn verspreid teruggevonden in de terreinophoging van de abdijkerk van Fontenelle (Fr). Ook op die tegels staan afbeeldingen van de Evangelisten en teksten zoals ABBESSE (abdis) en DE FONTENELLE, en CHI GIST (hier ligt) enz. Hetzelfde type tegels is in 1944 opgegraven in de huidige kerk Saint-Gery in Valenciennes en we mogen dus veronderstellen dat de samenstelling van dergelijke grafplaten in de 15de en 16de eeuw in de streek rondom Valenciennes vaker voorkwam. De productieplaatsen van deze tegels zijn helaas onbekend. Hoewel dus niet identiek, - natuursteen contra aardewerk - vertoont de manier van grafplaten produceren en samenstellen in delen sterke overeenkomst. De gewoonlijk gebruikte wijze om kleine of grote grafplaten uit één stuk te vervaardigen, bleef hier achterwege. De gebruikte tekst is, in ieder geval op één fragment, Nederlands. Blijft de vraag: hebben we hier te maken met proefplaatjes van een leerling beeldhouwer, of zijn het fragmenten van een rand die daadwerkelijk voor een grafplaat is gebruikt. Zelf denk ik het laatste, de stroken natuursteen evenals de tekst en de afbeelding zijn te perfect afgewerkt om als oefenmateriaal gezien te worden. Als grafplaat zouden we dan toch graag meer voorbeelden willen zien uit Nederland, België en/of Frankrijk. De mogelijkheid bestaat dat er elders fragmenten, bijvoorbeeld uit opgravingen, zijn die niet als zodanig herkend zijn. Dit artikel zou dan tot meer duidelijkheid hierover kunnen leiden.

Sluis, 2023, Henk Hendrikse. Alle foto’s bij dit artikel: Henk Hendrikse.

Bronnen

• Meesters, Paulien, (ca. 1830). De geschiedenis van Sluis. Uitg. H. Gianotten, Tilburg 1980.
• Musée de Valenciennes. Les collections d’archéologie régionale du Musée des Beaux-Arts de Valenciennes.