Slibversierde 17e-eeuwse aardewerkkommen uit Sluis

In juni dit jaar verscheen het rapport De hand van de decorateur, geschreven door Sjek Venhuis. Dit rapport is gemaakt in opdracht van het provinciebestuur van Noord-Holland en de tekstredactie is van TGV teksten en presentatie uit Leiden.

Aanleiding voor het boek is de schenking door de schrijver van 150 stuks slibversierde kommen, schotels en vuurklokken uit de periode 1550-1670. Deze, door Venhuis zelf gerestaureerde voorwerpen, zijn ondergebracht in het Noord-Hollands archeologisch depot in Castricum, genaamd het Huis van Hilde. Venhuis deed jarenlang veel onderzoek naar dit aardewerk, hetgeen resulteerde in de publicatie Hoorn des Overvloeds in 1997, die hij samen met Hans van Gangelen en Peter Kersloot schreef. Nu, 25 jaar ná deze uitgave, is er veel meer onderzoeksmateriaal beschikbaar gekomen en door de diverse afbeeldingen en decoraties met elkaar te vergelijken is meer van de makers van het versierde aardewerk bekend geworden. Het boek zal dan ook een uitstekend hulpmiddel zijn voor toekomstige onderzoekers om de herkomst van dergelijke objecten te bepalen. Evenals de uitgave Hoorn des Overvloeds ligt de nadruk van de inhoud van het boek op Noord-Holland waar, naar men aanneemt, de grootste productie heeft plaats gevonden. Inmiddels is het duidelijk dat ook in andere delen van Nederland zoals Leiden en Gouda dit aardewerk, inmiddels Hollands slibaardewerk genoemd, geproduceerd is.

Het boek is een mooie aanleiding om wat vondstmateriaal dat in een tuin, gelegen in het centrum van Sluis, is aangetroffen nader te bekijken. Op die locatie zijn al eerder bewoningssporen aangetroffen uit de tweede helft van de 14de eeuw.

In een beerput, waarvan de inhoud in de eerste helft van de zeventiende eeuw te dateren is, werden vijf reconstrueerbare voorwerpen aangetroffen waaronder een papkom en een grote kom van slibversierd roodbakkend aardewerk. (* Over de beerput, waarvan het metselwerk iets heel bijzonders bevatte, meer in de volgende ZWH) De andere voorwerpen waren een steengoedkan, een grape (kookpot) van roodbakkend aardewerk en een schotel van Delfts aardewerk met Chinese motieven. (afb. 1)

Ook een kleine hoeveelheid dierlijke botresten van rund, varken en schaap met daarnaast een onderkaak van een jonge kat, een bovensnavel van een eend en een drietal vissenbotjes van stekelrog en schelvis werd verzameld. De determinatie van de botresten gebeurde door Frits Laarman, archeozoöloog bij de RCE in Amersfoort. Er zijn volgens hem geen conclusies te trekken op grond van zo weinig materiaal, maar huisslacht lijkt op grond van het gevonden slachtafval nog te hebben plaatsgevonden.

De aangetroffen soorten wijzen op een normaal huishouden, want luxe soorten ontbreken en aanwijzingen voor echte armoede, zoals opgekookte botten of vissenkoppen, zijn niet aangetroffen.

Een derde kom, misschien wel de interessantste van de drie, werd aangetroffen tijdens de aanleg van een uitbouw van de woning, maar daarover later in dit artikel. Hoewel de slibversierde kommen niet geheel compleet waren, was er meer dan genoeg bewaard van gebleven om deze te restaureren. De in de zestiende- en zeventiende eeuw populaire slibversieringstechniek was overigens geen uitvinding van één of meerdere pottenbakkers in het Noord-Hollandse. Al in de late middeleeuwen werden in diverse steden in Vlaanderen zoals Brugge, Gent en Mechelen allerlei gebruiksvoorwerpen gedecoreerd met verschillende motieven, die zowel opgebracht (slib) als ingekrast (sgraffito) werden. Bij de laatste techniek werd een opgebrachte engobe deels weggekrast waardoor afbeeldingen en/of teksten duidelijk zichtbaar teksten duidelijk zichtbaar werden zoals hier op de getoonde voetschotel. (afb.2). Door de sterke economische achteruitgang van Vlaanderen in de 16de eeuw, gevolgd door een langdurige oorlog, trokken zeer veel ambachtslieden naar de Noordelijke Nederlanden. De mogelijkheid dat daar ook Vlaamse pottenbakkers bij waren mogen we niet uitsluiten. Bekend zijn in ieder geval namen van Antwerpse majolicabakkers die vanaf het eind van de 16de eeuw in Middelburg o.a. tegels produceerden. Ook enkele uit Italië afkomstige glasblazers, die eerst in Antwerpen gevestigd waren, verplaatsten hun werkzaamheden naar Middelburg en daarna naar andere steden in de Noordelijke Nederlanden.

Terug naar de aangetroffen kommen. De kleinste, een papkom van roodbakkend aardewerk, heeft een doorsnede van 15,5 cm bij een hoogte van 8,0 cm. De kom staat op een standring en heeft twee horizontale oren. Zowel de binnen- als de buitenrand is gedecoreerd met schuin geplaatste streepjes in slibwerk. De binnenzijde is geheel gevuld met een bloem, mogelijk een anjer, eveneens in slibwerk. (afb. 3)

Hetzelfde bloemdecor komt voor op een papkom gevonden in Middelburg die is afgebeeld in de nieuwe publicatie De hand van de decorateur (afb. 7.19). De tweede kom uit Sluis is eveneens van roodbakkend aardewerk en slibversierd. Ook hier heeft de rand in- en uitwendig een decor met schuingeplaatste streepjes. Net als de kleine kom is de binnenzijde geheel gedecoreerd, in dit geval met een duif, waarbij aan weerszijden als vulling een bloem is geplaatst die zeer sterke overeenkomsten vertoont met de bloem in de kleine kom. Ook hier is op de onderzijde van de bloem een weinig koperoxide gebruikt. Ook het lichaam van de duif is door de koperoxide groen gekleurd. De grote kom is 24,0 cm. in doorsnede met een hoogte van 11, 0 cm. Ook deze kom heeft een standring en twee horizontaal geplaatste oren. Gezien het decor kan het niet anders zijn dan dat deze kommen door dezelfde pottenbakker c.q. decorateur vervaardigd zijn, mogelijk zelfs in dezelfde periode. (afb. 4)

In het boek De hand van de decorateur wordt deze categorie kommen toegeschreven aan een producent uit Amsterdam. De hierboven vermelde kom nr. 7.19 is gevonden in Middelburg en de twee andere in Sluis. Een tweede kom uit Middelburg, met de afbeelding van een hert geflankeerd door een bloem, is afkomstig uit de opgraving in de Korte Giststraat in 1981. De diam. bedraagt 15,2 cm, de hoogte 7,0 cm. Ook deze kom staat op een standring en heeft twee horizontaal bevestigde oren. Ook hier zijn de afbeeldingen incidenteel met koperoxide bewerkt.

Gezien de sterke overeenkomsten tussen deze kommen, o.a. van de afgebeelde bloemen, gaat het hier ongetwijfeld om voorwerpen uit hetzelfde atelier dat produceerde in de eerste helft van de 17de eeuw. (afb. 5) Gezien de vindplaatsen kan eerder aan een productieplaats gedacht worden die dichter bij Zeeland lag dan Amsterdam. Helaas is er van dit type aardewerk maar sporadisch pottenbakkersafval bekend, zodat toeschrijving aan een productieplaats momenteel niet mogelijk is.

Geheel anders van uitvoering is een eveneens slibversierde kom uit dezelfde tuin in Sluis, maar uit een ander vondstcomplex dan de kommen op afbeelding 3 en 4. Het materiaal dat uit een kuil onder het aan te leggen terras verzameld kon worden bestaat uit fragmenten van majolica borden met dambordmotief, enig steengoed en het nodige roodbakkend aardewerk. De slibversierde kom is, gezien het formaat, een papkom te noemen. De diam. is 15,0 cm bij een hoogte van 7,0 cm. Aan de binnenzijde is een bloem in de kleuren geel/groen afgebeeld, die we met een beetje fantasie een dahlia zouden kunnen noemen. De binnenrand is geheel met slib gedecoreerd en bevat de tekst: INT JAER ONS HEEREN 1603. Op de buitenrand is met slib een herhalend motief van rondgaande boogjes aangebracht. De kom is gerestaureerd; er ontbrak zo weinig aan materiaal dat de tekst vrijwel geheel bewaard bleef, evenals het jaartal. (afb. 6).

Het jaartal 1603 is voor de stad Sluis een bijzonder jaar. We zitten dan midden in de 80-jarige oorlog en sinds 1587 was Sluis, door de verovering van de troepen van Alexander Farnese, hertog van Parma, in Spaanse handen. In het bij iedereen bekende jaar 1600 werd Prins Maurits, bevelvoerder van de Staatse troepen, door de Staten-Generaal opgedragen om de Spaanse stellingen rond Oostende te vernietigen en tevens het roversnest Duinkerken met de grond gelijk te maken. Hoewel Maurits weinig trek had in deze opdracht voerde hij hem toch uit, maar de veldtocht mondde uit in een gevecht met de troepen van Albertus van Oostenrijk bij Nieuwpoort, met het bekende resultaat. Op 26 mei 1603 werd bij Sluis een zeestrijd uitgevochten tussen acht galeien, bemand door Turkse slaven, en vier fregatten onder leiding van de Spaanse bevelhebber Frederico Spinola en een viertal Zeeuwse schepen waaronder twee galeien. De Zeeuwse schepen stonden onder bevel van de viceadmiraal Joost de Moor. Tijdens dit treffen werd o.a. de Spaanse bevelvoerder gedood en Joost de Moor zwaargewond. De Spaanse schepen trokken zich met zware verliezen terug in de haven van Sluis nadat zij constateerden dat er vanuit Vlissingen versterking voor de Zeeuwen onderweg was. In mei 1604 kreeg Prins Maurits opnieuw de opdracht van de Staten-Generaal om naar Vlaanderen te gaan, dit keer om de stad Sluis te heroveren. De veldtocht ging via IJzendijke, Oostburg en Aardenburg naar Sluis waar Prins Maurits zich eerst verschanste met loopgraven rond de haven en daarna de stad insloot. Het beleg van de stad duurde tot 20 augustus, waarna de Spanjaarden bij gebrek aan voedsel zich overgaven en met 3 à 4000 man en 1000 slaven, voor het grootste deel bestaande uit Turken, de stad verlieten. Prins Maurits trok met zijn troepen de onbeschadigde stad binnen waar inmiddels een zeer ernstige hongersnood heerste. Alles wat ook maar enigszins eetbaar was door de bevolking en de bezetting van Sluis opgegeten. Sluis bleef vanaf 1604 in Staatse handen en werd garnizoensstad met een gouverneur op het kasteel en een troepenmacht ter verdediging. Zowel van de gebeurtenissen in 1603 als van de verovering van de stad in 1604 is als aandenken een aantal kleine penningen in messing en zilver geslagen. (afb. 7a en b). De Staten-Generaal beloonden degenen die zich het meest verdienstelijk hadden gemaakt met een grote gouden of zilveren penning.

Het is mogelijk dat de tekst en het jaartal 1603 op de papkom verband houden met de gevechtshandelingen rondom de stad Sluis en de uiteindelijke overwinning op de Spanjaarden. De productie van dit type aardewerk ligt dan in dezelfde orde als het slaan van herdenkingspenningen in messing, zilver en goud. Al vanaf de 16de eeuw, maar zeker gedurende de 80-jarige oorlog, waren penningen een bekend propagandamiddel om overwinningen op de vijand in metaal vast te leggen. Het is dus mogelijk dat we deze kom als een keramische uiting van overwinningstriomfen moeten zien.

Literatuur

• Meesters, P., (ca. 1830). De geschiedenis van Sluis. Uitgeverij H. Gianotten, Tilburg, 1980.
• Venhuis, Sjek. De hand van de decorateur, Hollands slibaardewerk 1550-1670. Noord-Hollandse archeologische publicaties, 12.
• Gangelen, Hans van, Peter Kersloot, Sjek Venhuis. Hoorn des overvloeds. De bloeiperiode van het Noord-Hollands slibaardewerk (circa 1580-circa 1650). Stichting Noord-Hollands slibaardewerk Oosthuizen, Stichting uitgeverij Noord-Holland, Wormerveer, 1997.

Sluis, 2023, Henk Hendrikse